Willem Barentsz

Het is 1985 dat ik als bakkenschipper aan boord van een sleepboot in Amsterdam over het IJ voer. In de voorbereiding van Sail Amsterdam zag ik voor het eerst een reproductie van een Oost-Indiëvaarder. Vol enthousiasme spoorde ik de schipper aan om er vlak langs te varen. Eenmaal ernaast stond ik met open mond dit schip te bewonderen. Oh joh, zei schipper, kijk nog maar eens goed, dat ding is van staal. Het was de reproductie van VOC schip Prins Willem. Dit schip is in 1984 gebouwd op de toenmalige scheepswerf Amels in Makkum, in opdracht van het openluchtmuseum Holland Town aan de Omurabaai bij het Japanse Nagasaki.

In 1985 werd in Lelystad begonnen met de bekendste reconstructie van een Oost-Indiëvaarder “De Batavia”. Op 7 april 1995 heeft Koningin Beatrix dit schip “Batavia” gedoopt, waarna het te water is gezet. Sindsdien is de Batavia elke dag te bezoeken bij de Bataviawerf in Lelystad.

Hier ligt ook de basis om dergelijke reconstructieprojecten uit te voeren. Scheepsbouwmeester Willem Vos was namelijk voor dat deze zijn locatie in Lelystad gevonden had, ook in Amsterdam geweest met zijn plan om door middel van een leerwerkproject een Oost-Indiëvaarder te bouwen. Amsterdam heeft dit plan letterlijk overgenomen. In datzelfde jaar werd begonnen met een reconstructie van het VOC schip “De Amsterdam” dat sinds 1991 te bewonderen is bij het scheepvaartmuseum in Amsterdam.

Na de tewaterlating van de Batavia is men op de Batavia werf begonnen met de reconstructie van het 17e-eeuwse admiraliteitsschip “De zeven provinciën” waar onze bekendste zeeheld Michiel de Ruijter z’n admiraliteit op uitvoerde.

Een dergelijk project kwam ook van start met het 18e-eeuwse admiraliteitsjacht “de Utrecht” dat tussen 1997 en 2003 is gebouwd.

In 1989 is de werkgroep Kamper Kogge opgericht en in 1994 werd in Kampen gestart met de replica van een 14e-eeuwse handelsvaartuig “De Kamper Kogge”. De Kamper Kogge is een replica van een uit 1336 stammend handelsschip. Het wrak dat als voorbeeld diende werd in 1983 tijdens graafwerkzaamheden in een drooggelegd stuk polder nabij Nijkerk gevonden en was zo goed als compleet. De initiatiefnemer voor dit project was Gerald de Weerdt.

Dat Nederland een rijke scheepvaartgeschiedenis heeft is wel bekend. Als we kijken in steden die gelegen zijn aan het water vinden we tal van gebouwen die deze historie laten zien. Vele schilderijen geven een blik in het verleden en de welvaart die wij nu kennen hebben we ook te danken aan het handels succes van weleer. Geschiedenis leeft in Nederland en de reconstructies van de bovenstaande vaartuigen hebben daarin een belangrijke toegevoegde waarde.

Voor deze handel kon worden gedreven zijn er tal van ontdekkingsreizen aan vooraf gegaan. Onontdekte gebieden moesten in kaart worden gebracht. Door constant gegevens bij te houden als kompaskoers, logafstand en tijd, bodemdiepte en bodemmonsters, astronavigatie, het maken van tekeningen van kustreliëf en het bijhouden van drift als gevolg van stroming. Mocht een dergelijke expeditie behouden terug komen, dan werden al deze gegevens door cartografen verwerkt. De kaarten werden geheim gehouden om zo de concurrent voor te blijven. Petrus Plancius was cartograaf en theoloog en een belangrijke drijvende kracht achter Nederlandse ontdekkingsreizen aan het eind van de 16e-eeuw. Hij gebruikte alle cartografische kennis die er op dat moment verkrijgbaar was. Via zijn internationaal wetenschappelijke netwerken was hij van de nieuwste ontdekkingen op de hoogte. Hij verzamelde alle op dat moment verkrijgbare gegevens. Hij stuurde spionnen uit om gegevens te bemachtigen van Spaanse, Portugese, Franse en Engelse kaarten. In 1590 wist hij 25 Portugese kaarten te bemachtigen waaronder een wereldkaart. Deze hebben veel invloed gehad op het denken van Plancius en de Nederlandse cartografie. Ook Barentsz ging met de door Plancius verstrekte gegevens op reis. Op de kaart uit 1601 waar de reis van Willem Barentsz op aangegeven staat kunt je zien hoe ver Willem Barentsz is geweest langs Nova Zembla, de kaart stopt daar ook.

De ontdekkingstocht van Willem Barentsz en Jacob van Heemskerk had als doel een doorvaart naar China te vinden via de noordelijke route. Dit was de derde poging, omdat door ijsvorming de vorige expedities gestaakt dienden te worden. In zijn drang om toch deze route te vinden, zocht Willem Barentsz een weg die ten noorden van Nova Zembla voerde. Ook toen werd de doorgang door ijs verspert en ze raakten ingesloten door het ijs. Hun schip werd hierdoor beschadigd en hongerige ijsberen kwamen aan boord. Om zich te kunnen beschermen tegen de poolwinter en de ijsberen bouwden zij van aangespoelde boomstammen en met hout van het schip “Het Behouden Huys”. Van de 17 bemanningsleden overleefden 15 man de poolwinter. In het voorjaar toen de doorgang weer bevaarbaar was hebben de overgebleven bemanningsleden met sloepen een tocht van zo’n 2000 kilometer langs Nova Zembla en de noord Russische kust gemaakt, voordat ze op een handelspost kwamen waar een Hollands schip lag. Tijdens deze tocht zijn zowel Willem Barentsz als nog 2 bemanningsleden overleden. De overige 12 bemanningsleden zijn met het Hollands handelsschip naar Amsterdam terug gevaren. Het feit dat dit verhaal bewaard is gebleven komt omdat schrijver en bemanningslid Gerrit de Veer een volledig verslag van deze reis heeft bijgehouden.

Nu zijn op basis van het verslag van Gerrit de Veer een tweetal grote projecten gestart. Productiegroep Eyeworks heeft dit verhaal verfilmt. Het is de eerste 3D film van Nederland en geeft een hele mooie weergave van dit verhaal. Sinds januari 2012 is deze film in de Nederlandse bioscopen te zien.

In Harlingen aan de Willemskade is gestart met de reconstructie van het expeditieschip waarmee Willem Barentsz en Jacob van Heemskerk naar Nova Zembla voeren. In oktober 2010 is de bouw met het leggen van de kiel begonnen. Naast het gedeeltelijk gebouwde casco is een informatiecentrum gebouwd. Een permanente expositie is ingericht, die een hele goede weergave geeft van de geschiedenis van Willem Barentsz en de overwintering op Nova Zembla. In woord en beeld wordt deze geschiedenis tot in detail duidelijk gemaakt. Voor hen die de film Nova Zembla hebben gezien is het interessant te weten, dat men hier de informatie vindt die in de film ontbreekt.

De initiatief nemers voor de reconstructie van het expeditieschip zijn Koos Westra en Gerald van Weerdt. Hé, bekende naam, Gerald was toch ook betrokken bij de Kamper Kogge?

Gerald was hoofd van het museum van scheepsarcheologie in Flevoland. Na de drooglegging zijn er tal van werkzaamheden uitgevoerd en het was van te voren bekend dat er scheepswrakken gevonden zouden kunnen worden in de voormalige Zuiderzee. Deze archeologische vondsten brachten een rijk inzicht in de bouwwijze en constructies tot in detail van deze schepen. De schepen van voor het midden van de 17e-eeuw werden gebouwd zonder tekening maar op het oog van de bouwmeester.

Door zijn werk kreeg Gerald de overtuiging dat iedereen zou moeten zien hoe dergelijke schepen er in drie dimensies uit zagen en niet alleen van een schilderij. Zijn overtuiging was dat er een 17e-eeuwse schip gereconstrueerd zou moeten worden. Hier was geen budget voor, dit in tegenstelling tot de budgetten die vrij werden gemaakt voor het in stand houden van historische gebouwen. Archeologische vondsten werden geconserveerd en in musea behouden en schilderijen van de toenmalige grote meesters trekken grote groepen bezoekers. Het lijkt zolang de geschiedenis nog tastbaar is dit de interesse en het behoudsgevoel versterkt. Toen Willem Vos met zijn plan om de Batavia te bouwen rond liep, kwam hij terecht bij Gerald de Weerdt. Vanaf dat moment was Gerald betrokken met het tot stand komen van de bouw van de Batavia. Door de kennis van Gerald konden er bouwtekeningen gemaakt worden.

Gerald werd conservator in het Terschellingse museum ‘’Het Behouden Huys’’. Hier is in 2007 en 2008 een expositie gehouden over het verhaal van Willem Barentsz en “Het Behouden Huys” en er was zelfs een replica van “Het Behouden Huys” nagebouwd. Als er iemand iets over de geschiedenis van Willem Barentsz weet, dan is dat toch Gerald de Weerdt. Hij heeft zoals hij dat zelf ook zegt het reisverslag van Gerrit de Veer wel zo’n 200 keer gelezen.

Het 16e-eeuwse schip zoals die voor de expeditie door Willem Barentsz is gebruikt noemt men een Jacht maar ook Vlieboot en was in die tijd het meest gangbare handelsschip. Dit is ook de voorloper voor de 17e-eeuwse drie-mastschepen die voor de handel in Oost-Indië werd gebruikt.

Voor de realisatie van het Expeditieschip Willem Barentsz is men afhankelijk van sponsoring en giften. De gemeente Harlingen heeft een gift gedaan en het terrein beschikbaar gesteld voor dit project. Ook het bedrijfsleven werkt mee door sponsoring. De stichting probeert in 2014 met de bouw gereed te zijn zodat het schip ingezet zou kunnen worden bij de festiviteiten rond de tallship races die Harlingen zullen aandoen. Echter door de economische recessie is het moeilijker voldoende sponsors te vinden. Het verhaal van Willem Barentsz staat volop in de belangstelling. Potentiële sponsoren zouden kunnen meeliften met deze belangstelling.

Als het schip gereed is zal het worden ingezet bij tal van nautische evenementen. Ook heeft men het ultieme doel om uiteindelijk de historische ontdekkingsreis via Bereneiland en Spitbergen naar Nova Zembla te maken, zoals Willem Barentsz deze reis ook heeft gedaan.